Türk Ceza Hukukunda Taksir: Dikkat ve Özen Yükümlülüğünün İhlali

Kusurluluk Kavramı ve Ceza Hukukundaki Önemi

Modern ceza hukukunda sorumluluğun temelinde kusurluluk ilkesi bulunur. Bir davranış hukuka aykırı olsa bile, eğer fail bu davranış nedeniyle kınanabilir durumda değilse cezai sorumluluktan söz edilemez. Kusurluluk, kişinin hukuka uygun davranma imkânı bulunmasına rağmen hukuka aykırı bir davranışı tercih etmesi nedeniyle kınanabilir olmasını ifade eder.

Ceza hukukunda kusurluluk genel olarak üç farklı biçimde ortaya çıkar:

• Kast
• Taksir
• Netice sebebiyle ağırlaşmış suç

Bu üç tür arasında temel fark, failin meydana gelen sonuçla kurduğu iradi bağdır. Kastta sonuç istenirken, taksirde sonuç istenmez; ancak dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranış sonucu ortaya çıkar.

Kusurluluğun Teorik Temelleri

Kusurluluğun niteliğini açıklamak için öğretide iki temel teori geliştirilmiştir.

1. Psikolojik teori Bu görüşe göre kusurluluk, fail ile fiil arasında kurulan psikolojik bağdır. Failin hareketi istemesi kusurluluğun temelini oluşturur. Kast ve taksir bu bağın farklı görünüm şekilleri olarak kabul edilir.

2. Normatif teori Normatif yaklaşıma göre kusurluluk, hukuk düzeninin kişilere yüklediği ödevlere aykırı davranılmasıyla ortaya çıkar. Başka bir ifadeyle kişi, hukuk normlarının öngördüğü davranış biçimine aykırı hareket ettiği için kusurlu sayılır.

Günümüzde öğretide genellikle her iki yaklaşımın birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Kusur Yeteneği (İsnat Yeteneği)

Bir kişinin işlediği fiilden dolayı sorumlu tutulabilmesi için kusur yeteneğine sahip olması gerekir. Kusur yeteneği; kişinin doğru ile yanlışı, haklı ile haksızı ayırt edebilme ve buna göre davranabilme kapasitesidir.

Bu yeteneğin fiilin işlendiği anda mevcut olması gerekir. Ancak kişi suç işlemeden önce bilerek kendisini kusur yeteneğinden yoksun hale getirmişse (örneğin bilerek aşırı alkol alarak), bu durum sorumluluktan kurtulmasını sağlamaz.

Taksir Kavramı

Türk Ceza Kanunu’nda taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranılması nedeniyle öngörülebilir bir sonucun öngörülmeyerek meydana gelmesi şeklinde tanımlanır.

Bu tanımdan hareketle taksirin temel özellikleri şunlardır:

• Fail sonucu istememektedir
• Ancak dikkatli ve özenli davransaydı sonucu öngörebilmesi mümkündür
• Sonuç, dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali nedeniyle ortaya çıkmıştır

Başka bir ifadeyle taksir, istenen bir davranışın istenmeyen sonucundan sorumluluk doğurmasıdır.

Taksirin Ortaya Çıkmasının Sebepleri

Toplumsal yaşam çok sayıda risk ve tehlike içeren faaliyet barındırır. İnsanlar günlük hayatlarında araç kullanmak, makine çalıştırmak veya çeşitli mesleki faaliyetler yürütmek gibi potansiyel olarak tehlikeli davranışlarda bulunur.

Bu nedenle toplum düzeni içinde kişilere:

• dikkatli davranma
• gerekli tedbirleri alma
• mesleki kurallara uyma
• yazılı ve yazılı olmayan davranış kurallarına riayet etme

yükümlülükleri yüklenmiştir.

Bu yükümlülüklerin ihlali sonucunda başkalarının zarar görmesi halinde taksirli sorumluluk gündeme gelebilir.

Taksirli Suçların Özelliği

Ceza hukukunda taksirli sorumluluk istisnai niteliktedir. Bu nedenle bir fiilin taksirle işlenmesi halinde cezalandırılabilmesi için kanunda bu durumun açıkça düzenlenmiş olması gerekir.

Örneğin bazı suçlar yalnızca kasten işlenebilir. Eğer kanun koyucu o suçun taksirli halini ayrıca düzenlememişse, dikkat ve özen eksikliği sonucu meydana gelen fiil ceza sorumluluğu doğurmaz; yalnızca hukuki (tazminat) sorumluluğu gündeme gelebilir.

Taksirin Hukuki Esasına İlişkin Görüşler

Taksirin hukuki temelini açıklamak için öğretide çeşitli teoriler ileri sürülmüştür.

Hukuka aykırı araç kullanma teorisi Bu görüşe göre hukuka aykırı araçların kullanılması sonucu meydana gelen zararlar bakımından fail sorumlu tutulmalıdır. Ancak bu teori soyut bulunması nedeniyle yoğun eleştirilere maruz kalmıştır.

Öngörebilme teorisi En çok kabul gören görüşe göre taksirin esası, kişinin davranışının muhtemel sonuçlarını öngörme konusunda gerekli özeni göstermemesidir. Bu yaklaşımda ölçüt, dikkatli bir kişinin aynı durumda sonucu öngörüp öngöremeyeceğidir.

Sonuç

Taksir, ceza hukukunda kişinin istemediği bir sonucun meydana gelmesine rağmen sorumlu tutulmasını sağlayan önemli bir kusur türüdür. Bu sorumluluk, bireylerin toplumsal yaşamda dikkat ve özen yükümlülüğüne uygun davranmalarını sağlamak amacıyla kabul edilmiştir. Ancak taksirli suçların cezalandırılabilmesi için kanunda açık bir düzenleme bulunması şarttır.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Taksir ne demektir?

Taksir, kişinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması nedeniyle öngörülebilir bir sonucu öngörmeden gerçekleştirmesi durumudur.

Taksir ile kast arasındaki fark nedir?

Kastta fail sonucu bilerek ve isteyerek gerçekleştirir. Taksirde ise sonuç istenmez ancak gerekli dikkat ve özen gösterilmediği için meydana gelir.

Her ihmal taksirli suç oluşturur mu?

Hayır. Bir fiilin taksirle cezalandırılabilmesi için kanunda o suçun taksirli halinin açıkça düzenlenmiş olması gerekir.

Taksirli suçlarda fail sonucu istemediği halde neden sorumludur?

Çünkü hukuk düzeni bireylerden belirli bir dikkat ve özen standardına uygun davranmalarını bekler. Bu yükümlülüğün ihlali sonucu doğan zararlar cezai sorumluluk doğurabilir.

Kusur yeteneği nedir?

Kusur yeteneği, kişinin doğru ile yanlışı ayırt edebilme ve buna göre davranabilme kapasitesidir. Ceza sorumluluğunun varlığı için bu yeteneğin bulunması gerekir.

Balıkesir Avukat Balıkesir Ceza Avukatı