Türk Borçlar Kanunu’nda Takas Nedir?

Takas Kavramı ve Hukukî Niteliği

Günlük dilde ödeşme veya karşılıklı hesaplaşma anlamına gelen takas, hukukî anlamda karşılıklı olarak hem alacaklı hem borçlu konumunda bulunan kişilerin, aynı cinsten ve muaccel iki borcu, borçlulardan birinin tek taraflı irade beyanı ile sona erdirmesidir. Türk Borçlar Kanunu’nda açık bir tanım bulunmamakla birlikte, kanun sistematiği içinde borcun ifa dışı sona erme sebepleri arasında yer almaktadır.

Takasın temel özelliği, karşılıklı borçları ifa edilmesine gerek kalmaksızın ortadan kaldırmasıdır. Bu yönüyle takas, ifanın yerini tutan bir hukukî sonuç doğurur ve tarafları ödeme külfeti ile buna bağlı masraflardan kurtarır.

Takas beyanı tek taraflı bir hukukî işlemdir. Karşı tarafın kabulüne ihtiyaç duyulmaz; takas iradesinin karşı tarafa ulaşmasıyla birlikte, daha az olan borç miktarı oranında her iki borç da sona erer. Bu nedenle takas, bozucu yenilik doğuran bir hak olarak kabul edilir.

Takasın İşlevi ve Sağladığı Avantajlar

Takasın en önemli işlevi, borç ilişkisinin pratik şekilde sona ermesini sağlamasıdır. Özellikle taraflardan birinin ödeme güçlüğü içinde bulunduğu durumlarda, alacaklı tarafın alacağına ulaşmasını kolaylaştırır ve bu yönüyle teminat işlevi de görür. Ayrıca dava aşamasında ileri sürüldüğünde, davacının talebini tamamen veya kısmen etkisiz hâle getirebilen bir savunma mekanizması niteliği taşır.

Takasın Benzer Kurumlardan Farkı

Uygulamada takas çoğu zaman mahsup, trampa veya hapis hakkı ile karıştırılmaktadır. Ancak bu kurumlar arasında önemli farklar bulunmaktadır.

Takas ve Mahsup Arasındaki Fark

Mahsup, bir alacağın hesaplanması sırasında belirli değerlerin alacaktan indirilmesini ifade eder. Mahsupta karşılıklı iki bağımsız alacak bulunmaz; amaç gerçek alacak miktarını belirlemektir. Buna karşılık takasta iki ayrı alacak vardır ve takas sonucunda bu alacaklar belirli ölçüde sona erer.

Ayrıca takasın ileri sürülmesi taraf iradesine bağlı iken, mahsup çoğu durumda alacağın hesaplanmasına ilişkin bir itiraz niteliği taşır.

Takas ve Trampa Arasındaki Fark

Trampa, bir malın başka bir mal ile değiştirilmesini konu alan iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir. Takas ise bir sözleşme değil, borcu sona erdiren tek taraflı bir hukukî işlemdir. Trampada mülkiyet devri söz konusu iken, takasta mevcut borç ilişkisi sona erer.

Takas ve Hapis Hakkı Arasındaki Fark

Hapis hakkı, borçlunun alacağını teminat altına almak amacıyla karşı tarafa ait bir şeyi elinde tutmasıdır. Takasta ise amaç teminat değil, borçtan kurtulmadır. Hapis hakkı geçici bir koruma sağlarken, takas borcu kesin olarak sona erdirir.

Takasın Türleri

Takasın en bilinen türlerinden biri kanunî takastır. Bu sistemde karşılıklı alacakların kanunda öngörülen şartları taşıması hâlinde, takas yetkisi tek taraflı bir beyanla kullanılabilir ve borçlar belirlenen ölçüde sona erer.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Takas için dava açmak gerekir mi? Hayır. Takas hakkı, dava açılmasına gerek olmaksızın tek taraflı beyanla kullanılabilir.

Takas için karşı tarafın kabulü şart mıdır? Hayır. Takas bir sözleşme değil, tek taraflı bir hukukî işlemdir. Beyanın karşı tarafa ulaşması yeterlidir.

Takas ile mahsup aynı şey midir? Hayır. Takasta iki ayrı alacak karşılıklı olarak sona ererken, mahsup yalnızca alacak miktarının hesaplanmasına ilişkindir.

Takas her türlü alacak için mümkün müdür? Takas için karşılıklı alacakların aynı cinsten olması ve belirli şartları taşıması gerekir.

Takas davada ne işe yarar? Davalı tarafından ileri sürüldüğünde, davacının talebini tamamen veya kısmen ortadan kaldırabilir.

Takas borcu tamamen sona erdirir mi? Alacakların eşit olması hâlinde tamamen, farklı olması hâlinde ise küçük olan alacak miktarı kadar sona erdirir.

Balıkesir Avukat